Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Về chiếc áo Long Cổn triều Nguyễn

Ngày đăng: Thứ tư 06/01/2010 12:00:00 (GMT +7)

Long Cổn trong Tế Giao

Áo Long Cổn là áo dành riêng cho vua mặc trong nghi lễ tế trời (Tế Giao).

Lễ Tế Giao của các triều đại phong kiến VN có một diễn trình lịch sử lâu đời, gắn liền với truyền thống tâm linh phương Đông, mục đích cầu cho đất nước thái bình, thiên hạ yên vui, mùa màng tươi tốt. Sử sách còn ghi, dưới triều Lý Anh Tông (1138-1175) năm 1154, triều đình đã cho đắp đàn Viên Khâu, và đích thân nhà vua lên làm lễ tế trời.

Đến thời Nguyễn, giai đoạn đầu, mỗi năm một lần, triều đình cho tổ chức lễ Tế Giao vào tháng 2 âm lịch. Từ năm 1890 về sau, triều đình quy định cứ 3 năm tổ chức một lần. Cuộc lễ Tế Giao lần cuối vào thời Nguyễn diễn ra ngày 23.3.1945 dưới triều Bảo Đại.

Trong tập Minh Mạng Ngự chế thi có bài thơ Trai Cung ngẫu vịnh được vua Minh Mạng ngự chế (sáng tác) với nội dung sau: “Trai Cung chuyên dĩ kính trì thân/Tự tảo Linh đài vật dục trần/Phần điển, thi thư, liêu tác bạn/Vấn tâm diệc khả đối đồng nhân”.

Dịch thơ: “Một niềm trai kính thân này giữ/Bao bụi trần ai đã quét ra/Phần điển, thi, thư, thường kết bạn/Đồng nhân đối diện hỏi lòng ta”. (Hải Trung)

Qua bài thơ, ta thấy điển chế triều Nguyễn khá chặt chẽ trong lễ tế này. Sử sách cho biết, sau khi hoàn tất bài thơ, nhà vua tự tay trồng một cây thông. Sau đó, các quan khắc bài thơ của vua vào một chiếc thẻ bài đá rồi treo vào thân cây. Chuẩn bị cho Tế Giao, nhà vua phải tiến hành các nghi thức chay tịnh, nằm đất, mặc Long Cổn và ngồi thiền trước tượng đồng nhân (tượng trưng cho sự thanh tịnh) ở Trai Cung. Nhà vua sẽ mặc Long Cổn trong suốt thời gian diễn ra lễ Tế Giao ở Trai Cung và Đàn Nam Giao...

Bảo tàng CVCĐ Huế hiện còn lưu giữ một chiếc Long Cổn. Trên chiếc Long Cổn này, các biểu tượng về quan niệm vũ trụ và nhân sinh khá chặt chẽ. Ngực áo thêu hình tượng con rồng bay lên, hai tay và cửa tay áo thêu hình rồng đuổi, mặt sau tay áo thêu hình phượng hoàng, vai trái thêu hình mặt trời, vai phải thêu hình mặt trăng, lưng áo thêu các vì tinh tú, kiểu thức tam sơn. Tất cả các chi tiết phản ánh nhận thức về vũ trụ, về triết lý âm dương, sự hòa hợp giữa đất trời - con người.

Long Cổn qua sử sách

Sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ của triều Nguyễn mô tả những quy định về chiếc Long Cổn như sau: “Áo Cổn bằng sa mỏng bóng, toàn sợi tơ nhuộm màu thiên thanh, thêu mặt trời, mặt trăng, ngôi sao, núi, rồng, chim trĩ, dải rủ xuống thì thêu rồng mây, hoặc dùng sa mỏng trắng bóng toàn sợi tơ màu tuyết trắng. Cửa tay áo thêu rồng mây. Cổ áo bằng đoạn đậu 8 sợi tơ bóng màu quan lục, thêu chữ á, trong lót lụa sắc trắng. Dải thêu rồng mây, thủy ba”.

Theo quy định về màu sắc, chiếc Long Cổn có màu thiên thanh. Thế nhưng, chiếc Long Cổn ở Bảo tàng CVCĐ Huế lại có màu đen. Các chi tiết khác so với chiếc Long Cổn hiện còn ở Bảo tàng CVCĐ Huế là khá phù hợp, cũng phù hợp với bức ảnh vua Khải Định mặc Long Cổn. Nhưng đối chiếu bức ảnh vua Khải Định mặc Long Cổn với chiếc Long Cổn được ghi nhận từ bản vẽ của Nguyễn Thứ (in trong tạp chí B.A.V.H, năm 1914) lại có một số điểm không phù hợp.

Đó là sự phân bố chiếc “bổ tử” trong quy cách của áo. Ảnh vua Khải Định mặc Long Cổn có kiểu “bổ tử” ở mặt trước, không giống với ghi nhận qua bản vẽ của Nguyễn Thứ. Có lẽ là Nguyễn Thứ đã nhầm (?). Điều đáng tiếc là hai tấm “bổ tử” phía trước và phía sau áo hiện nay đã không còn.

Thực tế cho thấy, sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ được biên soạn từ năm 1843 (triều Thiệu Trị) đến năm 1851 (triều Tự Đức). Thời gian sau này, với những biến động lịch sử phức tạp, nhiều điển chương, điển chế của triều Nguyễn không còn được áp dụng một cách chặt chẽ. Điều này cũng nói lên rằng, chiếc Long Cổn ở Bảo tàng CVCĐ Huế có niên đại muộn của thời Nguyễn và cũng đã từng tồn tại các chiếc Long Cổn không giống nhau hoàn toàn.

Dù sao, chiếc Long Cổn (có lẽ là chiếc duy nhất còn lại trong y phục Tế Giao của các vua Nguyễn) vẫn là một hiện vật độc đáo, quý hiếm gắn với một lễ tế giàu tính nhân văn, phản ánh lý tưởng thẩm mỹ của nhà nước quân chủ về đời sống hạnh phúc của muôn dân, về sự thái bình của thiên hạ.

 

Mời xem các phần khác:

1. Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Chuông đồng bị... khoan đỉnh

2. Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Ông thợ thêu giữ bộ nghiên mực của vua

3. Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Tung tích chiếc khánh quý

4. Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Bộ ấn đá cổ xưa

5. Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Bia “tự kiểm” của vua Tự Đức

6. Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Cặp kèn đá 1.000 năm

7. Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Bộ biên chung Nhạc lễ triều Nguyễn

8. Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Thanh kiếm cổ luân lạc

9. Ly kỳ bảo vật Việt Nam - Những pháp bảo vô giá tại chùa Trúc Lâm

Bài viết cùng chuyên mục

Hướng đến 1000 năm Thăng Long, đã có rất nhiều nghiên cứu, khảo sát các giá trị văn hóa phi vật thể của Hà Nội (thể hiện trong lễ hội, phong tục tập ...

Cách đây gần 300 năm, một phiến đá kỳ lạ và tuyệt đẹp được vớt lên từ đáy sông Trường Giang (*). Phiến đá được gọt đẽo thành một chiếc khánh ...

Sau hàng chục năm cất giữ gần như bí mật, vừa qua, ông chủ một hiệu thêu ở TP Huế đã quyết định công bố với PV Thanh Niên bộ nghiên mực quý của Hoàng ...

Một quả chuông đồng được đúc dưới thời vua Quang Trung, chỉ nằm cách kinh thành nhà Nguyễn chừng 7 km, nhưng với những biện pháp đặc biệt, dân làng đã ...

Trên mảnh đất xã Quỳnh Hoa, huyện Quỳnh Lưu, Nghệ An từ hàng nghìn năm trước đã có người sinh sống. Mảnh đất này lưu giữ những giấu tích của xã hội ...

Tháng 11/2003, Nhã nhạc được UNESCO công nhận là “Kiệt tác di sản văn hoá phi vật thể và truyền khẩu của nhân loại”. Đây là di sản văn hoá phi vật thể ...

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, công trình Nhà hát Lớn Hà Nội tồn tại như một biểu tượng về không gian kiến trúc, văn hoá và cả chính trị của Thủ đô ...

Trích Sài là một trong 6 làng cổ thuộc vùng Kẻ Bưởi, một vùng đất gắn với sự hình thành và phát triển của Thăng Long-Hà Nội.

Từ xa xưa đến nay, cuộc sống của người Ca Dong luôn gắn chặt với núi rừng, vì vậy điều kiện canh tác rất khó khăn nên đồng bào luôn mơ ước về sự no ...

Từ chân cầu Trường Tiền đi dọc bờ sông Hương về phía phố cổ Bao Vinh (Huế) chừng dăm cây số sẽ gặp con đường nhỏ Đặng Tất. Nơi đây xưa kia thuộc ...